(cerddoriaeth roc electronig hyd yn oed)
(cerddoriaeth piano ysgafn)
Un o'r pethau mwyaf cyffrous am ddaearyddiaeth
ffisegol, yw y gall helpu i
ddatgelu rhai o gyfrinachau cudd ein planed.
Ac mae tirweddau fel hyn yn llawn cyfrinachau cudd.
Ond maen nhw'n hawdd i'w colli os nad ydym yn chwilio amdanynt.
Rydym ni yma yn Teesdale, yng Ngogledd Swydd Efrog,
ac ar y diwrnod gaeaf hwn mae dirgelwch mawr yn
gorwedd ar y dde cudd o dan ein traed.
Yng nghanol y dyffryn siâp U eang hwn, mae
gennym y bryn hwn, tua 20 metr o uchder.
Ond pam ei fod yma?
Beth allai fod wedi creu'r tirffurf hwn o bosibl?
Gadewch i ni fynd i weld a allwn ni ddod o hyd i rai cliwiau cudd.
Mae'r cliw cyntaf yn siâp y bryn.
Os edrychwn ar yr ochr sy'n wynebu'r dyffryn,
gallwn weld ei fod ar lethr serth.
Ond ar yr ochr sy'n wynebu i lawr y
dyffryn, mae'r llethr yn llawer mwy ysgafn.
Mae bron yn edrych fel wy sydd
wedi'i hanner claddu yn y ddaear.
Daw'r ail gliw ar ffurf y dyffryn yn gyffredinol.
Yn hytrach na chael dyffryn cul, siâp
V wedi'i gerfio gan afon, sy'n gyffredin mewn amgylcheddau ucheldirol,
yr hyn sydd gennym yma yw'r dyffryn llydan, siâp U hwn.
A beth mae hyn yn ei ddweud wrthym
yw bod y dyffryn hwn wedi'i gerfio gan iâ.
Mor ddiweddar â 14 neu 15 mil o flynyddoedd yn
ôl, byddai'r cwm hwn wedi'i lenwi â rhew,
a fyddai wedi bod yn llifo i lawr y dyffryn.
Felly beth ydym ni'n ei wybod am rewlifoedd?
Mae rhewlifoedd yn ffurfio mewn amgylcheddau oer iawn, lle mae eira'n pentyrru
dros amser ac yn cael ei gywasgu i rew.
Yna mae'r iâ yna'n llifo'n araf i lawr
y llethr, ac mae'n cerfio i lawr ar lawr
y dyffryn trwy grafiad a phlu.
Ond mae gwaelod y rhewlif hefyd yn crafu ac yn mowldio
pentyrrau mawr o waddod wrth iddo lifo i lawr y dyffryn.
Yn union fel y crychdonnau ar wely afon.
(cerddoriaeth gitâr feddal)
Dyma sut mae'r gwaddod
ar waelod rhewlif yn edrych.
Gallwch weld yma mae gennym y
gwaddod hwn sy'n cynnwys cymysgedd o
ronynnau gwaddod mân, o'r cerigos
bach hyn, a'r clogfeini mawr hyn.
Ac adwaenir y jumble anhrefnus hwn
o ddeunydd fel "til rhewlifol".
Wrth i'r iâ doddi ar waelod y rhewlif,
mae'n dirlawn y gwaddod, ac yn ei gwneud yn
hawdd iddo gael ei fowldio a'i
siapio gan rym y rhewlif sy'n llifo dros ei ben.
Rydym yn galw'r broses hon yn "anffurfio gwaddodion is-rewlifol".
Felly mae "is-", fel llong danfor a fyddai o dan y dŵr, yma
yn "is-rewlifol" yn golygu o dan y rhewlif.
Mae anffurfio gwaddod
is-rewlifol yn cyfeirio at fowldio, neu
anffurfio, gwaddod o dan y rhewlif.
Os edrychwn yn ofalus ar un o'r clogfeini yr
ydym wedi eu tynnu allan o'r til rhewlifol
hwn, gallwn ddod o hyd i un syniad terfynol
sy'n dangos i ni fod y gwaddod wedi'i adneuo o dan rewlif.
Os edrychwn yn ofalus ar wyneb y clogfaen, gwelwn
ei fod wedi'i orchuddio yn y crafiadau
hyn, neu'r llinynnau hyn.
Byddai'r rhain wedi'u creu wrth
i'r clogfeini yn y til hwn,
rwbio yn erbyn ei gilydd gan fod y til wedi'i
fowldio a'i gerfio o dan y rhewlif symudol.
Dyma rywfaint o dywod rhewlifol,
a'i dirlawn â dŵr, yn union fel y byddem
yn dod o hyd ar waelod rhewlif lle mae'r iâ yn toddi.
Byddai'r rhewlif yn llifo dros
ben y til rhewlifol hwn.
Wrth i'r rhewlif lifo i lawr
y dyffryn, weithiau daw i
gysylltiad â gwaddod mwy
caeth, gludiog, trymach ar lawr y dyffryn.
Pan fydd hynny'n digwydd, bydd yr holl waddod
yn syrthio i fyny, mae'r iâ yn llifo
dros ei ben ac yna'n parhau i lawr y dyffryn
gan greu'r bryn hwn, gydag ochr serth yn
wynebu'r dyffryn, ac ochr fwy llyfn a llyfn yn wynebu
i lawr y dyffryn lle mae'r parhau i lifo i ffwrdd.
Trwy'r holl gliwiau hyn, mae'r dirwedd wedi datgelu
cyfrinach sut y ffurfiwyd y bryn hwn.
Cafodd ei greu gan rewlif yn llifo dros y ddaear,
yn mowldio ac yn cerflunio'r gwaddod oddi
tano, mewn proses yr ydym yn ei galw'n anffurfiad gwaddod is-rewlifol.
Ac rydym yn galw'r tirffurfiau hyn yn "ddrymlinau".
Gall hyd y drymlin amrywio o tua
50 metr i sawl cilomedr o hyd.
Ac mae eu huchder yn amrywio o ychydig fetrau o uchder
i hyd at 100 metr o daldra, neu bum gwaith mor fawr â'r
drymlin yma yma y tu ôl i mi.
Yma yn Holwick, mae'r drymlin hwn yn edrych
fel ei fod yn digwydd ar ei ben ei hun.
Ond mewn gwirionedd, mae'r drymlin hwn yn ffurfio rhan o gr
ˆwp llawer mwy o ddrymlinau sy'n gorchuddio llawr cyfan y dyffryn.
Mae tirweddau ffisegol ein planed yn
cael eu siapio gan wahanol brosesau.
Nawr, er bod y drymlin hwn wedi'i
greu gan anffurfiad
gwaddod is-rewlifol, efallai nad hwn yw'r unig broses a all greu drymlinau.
Pan fydd rhewlif yn toddi'n gyflym, gall hyn arwain
at lawer iawn o ddŵr yn llifo o dan y rhewlif.
Mae hyn yn digwydd yn ystod ffrwydradau
folcanig poeth, pan fydd lafa'n toddi'r iâ, neu pan fydd dŵr yn
cael ei gaethiwo o dan y rhewlif a'r argae iâ yn byrstio.
Gall hyn greu mega-lifogydd is-rewlifol, neu jökulhlaup,
gan gynhyrchu llifoedd pwerus o ddŵr sy'n llifo o
dan yr iâ, i erydu'r gwaddod ac i greu'r drymlinau.
Felly gall drymlinau ffurfio trwy ddyddodiad
a thrwy erydiad: dyddodiad
sy'n gysylltiedig ag anffurfiad gwaddod is-rewlifol,
ac erydiad sy'n gysylltiedig â
llifogydd toddi trychinebus sy'n digwydd o dan yr iâ.
Fel pynciau ar draws daearyddiaeth,
mae ffurfio drymlinau yn dal i
fod yn destun ymchwil parhaus.
Y brif ddamcaniaeth ar hyn o bryd yw
bod drymlinau yn cael eu ffurfio gan
anffurfiad gwaddod is-rewlifol: mowldio a cherflunio gwaddod o dan
y rhewlif gan rym yr iâ sy'n llifo.
Fel arall, gallai rhai drymlinau gael eu
herydu gan ddŵr tawdd sy'n
llifo o dan rewlifau, neu efallai y
gellid eu ffurfio trwy gyfuniad o'r ddwy broses yn gweithio gyda'i gilydd.